پیشینه تاریخی منطقه 9

تاریخچه منطقه 9 تهران


منطقه 9 در جنوب غربی کلان شهر تهران واقع شده و مهم ترین عناصر کالبدی شهری آن ، فرودگاه مهرآباد و میدان آزادی میباشد . می توان ادعا نمود که مکان یابی و احداث فرودگاه مهرآباد در غربی ترین ناحیه تهران ( طی سال های 1320-1310 ه . ش) گسترش و توسعه شهر تهران به سمت غرب را محدود ساخت چون در غیر اینصورت بافت نسبتاً متراکم مسکونی – صنعتی موجود در جنوب و شرق فرودگاه بایستی به صورت طبیعی به بافت جنوب جاده مخصوص کرج در شمال فرودگاه مهرآباد گره میخورد.


قبل از احداث فرودگاه مهرآباد ، اراضی منطقه 9 و بخشی از مناطق همجوار آن به سبب بهره مندی از شیب طبیعی مطلوب شمال به جنوب و برخورداری از منابع آب سطحی ( حوزه آبریز البرز ) عمدتا به عنوان اراضی مزروعی و پررونق کشاورزی اطراف تهران بوده است . نهر فیروزآباد که مسیر باقیمانده از آن در منطقه به همین اسم خوانده میشود بخشی از آ ن رودخانه کن را به عنوان حقابه اراضی مستعد مذکور به منطقه انتقال داده و وجود چندین رشته قنات که سرچشمه آنها در مناطق شمالی تهران بوده به رونق کشاورزی و باغداری منطقه می افزودند.

به طور کلی تا اوائل قرن حاضر شمسی یعنی تا قبل از احداث جاده تهران – چالوس از طریق کرج و تاسیس دانشکده کشاورزی دانشگاه تهران و مکان یابی اولین کارخانه ذوب آهن ایران در آن شهر – کرج روستای کم اهمیتی بود که اتصال مناسبی با تهران نداشت. بنابراین راه ارتباطی تهران به قزوین به عنوان یکی از راه های با اهمیت منطقه و کشور تلقی می شد.

راه مذکور از محلی که به دروازه قزوین معروفیت داشت ( و هنوز نیز به همین نام شناخته می شود ) تهران را از نواحی جنوب غربی آن ، از مسیر کاروان سراسنگی به قزوین متصل میساخت . مسیر ارتباطی تهران – قزوین از آنجا که باعث سهولت انتقال مواد و محصولات می گردید برای منطقه از اهمیت ویژه ای برخوردار بود . در باغ های منطقه انواع میوه های تابستانی به دست می آمد و در مزارع آن شبدر ، یونجه و انواع صیفی جات کشت می شد.

وجود اراضی وسیع و فاقد عارضه خاص و عمده ، در طی زمان مذکور منطقه مهرآباد را به عنوان مکان استقرار بزرگترین و اولین فرودگاه بین المللی کشور برگزید . بنابراین اولین هسته های تشکیل فرودگاه مهرآباد به سال های حدود 1310 باز میگردد.

مکانی که فرودگاه مهرآباد در آن شکل گرفت از آخرین لبه های غربی شهر تهران آن زمان بیش از 5 کیلومتر فاصله داشت . همزمان با مکان یابی فرودگاه مهر آباد ، پادگان جی نیز در شرق آن احداث گردید . وجود این دو عنصر زندگی مدرن در نواحی غربی تهران ، به خودی خود می توانست این منطقه از شهر را که در آستانه قرن بیستم میلادی دستخوش تحولات اقتصادی – اجتماعی وسیعی میشد تحت تاثیر قرار دهد . لیکن تغییر کاربری اراضی اطراف عناصر مذکور به همبن جا ختم نشد. اولین کارخانه ها و صنایع جدیدی که در پی تلاش برای صنعتی کردن کشور در تهران احداث می شد عمدتا در حول جاده ای که بعدها به جاده قدیم کرج معروف شد مکانیابی گردید و به تغییر بافت آن سرعت داد.

به موارد مذکور باید وجود جاده تهران – ساوه از طریق رباط کریم و علیشاه عوض ( شهریار ) که تهران را از گوشه جنوب غربی به مناطق جنوبی و غربی کشور متصل می ساخت اضافه کرد . اصولا سوابق و روند توسعه شهرهای مختلف کشور نشان می دهد که اغلب شهرها و مناطق شهری حول محور های عمده ارتباطی شکل گرفته اند .

در طی سال های بعد بسیاری از مراکز اداری و به ویژه نهادهای مرتبط با امور حمل و نقل هوایی و مراکز آموزش نظامی و غیر نظامی نیروی هوایی و هواپیمایی کشوری در اطراف فرودگاه مهرآباد مستقر شدند . شاید به حق بتوان ادعا نمود که منطقه 9 حاصل تخصیص اراضی به کاربری های خدماتی و صنعتی بزرگ است.کارخانه های کوچک و بزرگی چون شیر پاستوریزه ، تولیدات دارویی ، یخچال سازی ، نان ماشینی ، شیشه سازی ، آرد سازی و مجتمع انبارها و مراکز خدمات صنعتی متعدد اعم از دولتی و بخش خصوصی در این منطقه مکان یابی و مستقر شده اند .

لازم به یادآوری است که گذر خط راه آهن تهران – تبریز در همین مسیر و تقریبا به موازات جاده تهران – قزوین باعث تسریع در توسعه و تغییر کاربری اراضی بخش میانی جاده و خط راه آهن گردید.

تا حدود سال 1335 توسعه کند و ناپیوسته در غرب تهران از طریق تغییر کاربری اراضی مزروعی و باغات به مراکز صنعتی خدماتی و تولیدی رخ میداد. اما با شروع سال های دهه 40 این تغییر چهره و کاربری توسعه ای فزاینده یافت به نحوی که در حدود سال 1350 محور جاده قدیم کرج به مهم ترین محور تولیدی– صنعتی کشور تبدیل شد . این نقش در حال حاضر علیرغم رونق بیشتر بخش تجاری از یک سو و پراکندگی مراکز تولیدی – صنعتی در حول سایر محورهای ارتباطی ( جاده دماوند ، جاده مخصوص کرج ، جاده ساوه و... ) از سوی دیگر کماکان توسط جاده قدیم کرج صورت میگیرد.